Preek voor het feest van de openbaring van de Heer 2022 Cenakelkerk

Preek voor het feest van de openbaring van de Heer 2022                                              Herwi Rikhof

Ef. 3,2-3a.5-6 / Mt. 2,1-12

Op het logo voor het synodale proces staat maar één persoon met een duidelijke functie, een bisschop. Er staat ook een religieus op te herkennen aan haar habijt, maar religieuzen kunnen allerlei functies hebben. De anderen mensen hebben geen duidelijke functie en daarom kunnen we ons met mensen identificeren, ook omdat er mannen en vrouwen afgebeeld staan, jongeren en ouderen. Zij allen zijn in beweging. Die twee elementen van het logo voor het synodale proces kunnen ons helpen bij het feest van de kersttijd dat we vandaag vieren te Ieren en omgekeerd kan dat feest ons helpen dat synodale proces te begrijpen.

Dat klinkt misschien wat vreemd: om in dat gegeven dat we ons kunnen identificeren met de mensen op dat logo omdat ze geen duidelijke functie hebben, om precies in dat punt een overeenkomst te zien tussen dat logo en het verhaal van de wijzen, of magiërs zoals ze in de nieuwste vertaling worden genoemd. Die wijzen, die magiërs hebben toch een duidelijke functie ? Zeker, de term ‘wijzen’ of ‘magiërs’ en ook hun opmerking over de ster die ze gezien hebben, geven aan dat ze thuishoren in een cultuur waarin het interpreteren van sterrenbeelden en patronen van hemellichamen een belangrijke rol spelen. Het zijn niet de eerste de besten, niet mensen zonder een duidelijke plaats en functie in hun maatschappij. Maar nu kan de kunst ons helpen.

Het verhaal van het bezoek van de wijzen behoort tot de oudste verbeeldingen van christelijke religieuze kunst. Al in de catacomben kun je drie mannen in verschillende kleuren met geschenken naar moeder en kind zien lopen. Niet veel later vertegenwoordigen die drie mannen de drie leeftijden van de mens: jong, middelbaar, oud. Nog later vertegenwoordigen die drie mannen de drie bekende continenten: Europa, Azië en Afrika. In dat prachtige gebedenboek dat de gebroeders van Limburg verlucht hebben, komen die drie dan ook uit verschillende windstreken bij elkaar vóór ze naar Jerusalem gaan. In de kunst wordt zo prachtig verbeeld wat Matteüs in dit verhaal wil vertellen: dat Jezus komt voor alle mensen, ongeacht leeftijd, ongeacht achtergrond. Toen ik een paar weken geleden dit verhaal in de vormsel-groep besprak en ook vroeg hoe we dat nu zouden verbeelden, werd terecht opgemerkt dat we nu meer continenten kennen en dat ook vrouwen vertegenwoordigd zouden moeten zijn als het om iedereen gaat. Die wijzen mogen dan wel een functie hebben in hun cultuur: in dit verhaal vertegenwoordigen ze iedereen. En daarom kunnen we ons met hen identificeren.

En ze zijn in beweging. Ze komen uit het oosten, waar precies vandaan staat er niet, hoe lang of hoe moeizaam de reis was staat er ook niet bij, maar we mogen aannemen vanwege die aanduiding wijzen of magiërs, vanwege hun functie, dat ze thuishoren in een cultuur die te vinden is in Mesopotamië, het gebied tussen Eufraat en Tigris, het huidige Irak. Een flinke reis dus, zeker in die tijd. Het zijn dus mensen uit een andere cultuur dan de Joodse, mensen met een andere achtergrond dan de herders die de pasgeboren Messias in de stad van David gaan opzoeken. Die herders kennen Bethlehem, die herders weten van de Messias, die herders weten de weg. Die wijzen, magiërs, zijn vreemdelingen, zijn geen volksgenoten of geloofsgenoten, ze weten niet waar ze moeten zijn en vragen dus naar de pasgeboren koning der Joden.

Op het eerste gezicht een logische vraag van mensen die van elders komen. Maar als je goed luistert, hoor je een vreemde vraag. In de rest van het verhaal dat we gehoord hebben komt die term ‘koning der Joden’ ook niet terug. Herodes laat de hogepriesters en schriftgeleerden zoeken naar teksten waar iets staat over de geboorte van de ‘messias’ en in de tekst die ze vinden gaat het over een leidsman die ‘herder’ zal zijn (2,4-5). Hoe vreemd die vraag is, wordt echt duidelijk wanneer je kijkt naar de manier waarop Herodes en andere heersers genoemd worden in de evangeliën.

Herodes is koning, niet van de Joden, maar van Judea. Ook de andere heersers die in de evangeliën genoemd worden, worden genoemd naar de streek waarover ze regeren, niet naar het volk of de mensen. De koning der Joden bestaat niet. Is die vraag van de wijzen, de magiërs een vraag die voortkomt uit onkennis, uit niet weten hoe in een andere cultuur of maatschappij gesproken wordt? Misschien, maar ik denk dat er meer of iets anders aan de hand is.

De term ‘koning der Joden’ klinkt ons niet vreemd in de oren, omdat we die term kennen van het opschrift van het kruis. INRI, Iesus Nazarenus, Rex Iudaeorum  Jezsus van Nazareth (Nazarener) koning der Joden. Alle vier de evangelisten noemen dit opschrift. En in het lijdensverhaal komt de term vaker voor. Pilatus vraagt of Jezus de koning der Joden is en de soldaten bespotten Jezus met ‘gegroet Koning der Joden’. Matteüs is de enige evangelist die de term ook buiten het lijdensverhaal gebruikt en wel in dit verhaal van de wijzen. Met die vraag lopen de wijzen in feite vooruit op het lijdensverhaal. Het kind dat ze zoeken is niet een schattig baby’tje, het kind dat ze zoeken is Christus en die gekruisigd, zoals de apostel Paulus dat scherp formuleert.

De wijzen vragen de weg en vragen naar de koning der Joden. Die twee elementen zijn ook van belang voor dat synodale proces, ook omdat het twee moeilijke elementen zijn. De weg vragen, dat betekent dat we de moed moeten hebben om niet op een soort automatische piloot na te denken over de toekomst van de kerk. Het betekent niet dat wat we gewend zijn niet van belang is, maar het betekent wel dat we niet vast blijven zitten in onze gewenning, het betekent wel dat we al onze creativiteit en al onze talenten moeten gebruiken.

Vragen naar de koning der Joden, dat betekent vragen naar Christus gekruisigd. Het kruis is vanaf het begin van de kerk een moeilijk symbool geweest, op allerlei manieren is het ‘vermooid’, ook in onze kerk op het mozaïek achter mij: een kruis met edelstenen. Daarom is het goed dat het enige beeld hier op het priesterkoor het kruis met de stervende of gestorven Christus is: een soort correctie, een actieve herinnering. Als ik het altaar met de gaven bewierook, sluit ik dus niet zonder reden ook dat kruis in.

Hoe vertalen we dat zoeken, dat vragen naar de koning der Joden in onze situatie? Een min of meer voor de hand liggend antwoord is in de mensen die nu lijden in welke vorm dan ook. In onze traditie is dat antwoord concreet vertaald in de werken van barmhartigheid. Maar die werken van barmhartigheid zijn niet beperkt tot de zes die later in het evangelie van Matteüs genoemd worden: hongerigen te eten geven, dorstigen te drinken geven, vreemdelingen opnemen, naakten kleden, zieken bezoeken, gevangenen bezoeken. Daaraan is toegevoegd doden begraven. Maar daar zijn als in de eerste eeuwen van de kerk ook nog zeven geestelijke werken van barmhartigheid aan toegevoegd: onwetenden inzicht bijbrengen; twijfelaars met goede raad bijstaan; bedroefden troosten; wie een misstap begaan, de rechte weg wijzen; lastige personen verdragen, wie ons beledigen en kwetsen, vergeven en bidden voor levenden en doden. Dat van de zes zeven zijn gemaakt – zeven het getal van de volheid – en dat aan de zeven fysieke werken van barmhartigheid ook nog zeven geestelijke of spirituele zijn toegevoegd  – twee kanten van ons menselijk bestaan – laat zien dat die werken van barmhartigheid alomvattend zijn. De sleutel is wel telkens barmhartigheid.

De vraag naar de koning der Joden vraagt dus om een vertaling waarin barmhartigheid een centrale rol speelt. Er is dit nieuwe jaar dus wat te doen.

Meer nieuws

Leesgroep Zeven Sacramenten nu ook ‘s avonds

Met ingang van woensdag 26 januari zijn er – door […]

Preek voor de 3de zondag door het jaar 22/23 januari 2022 Cenakelkerk

Foto: Arjan Bronkhorst   Preek voor de 3de zondag door […]

Overweging, 23 januari, 3e zondag 2022 C door pastoor Jacques Grubben.

Leren openstaan voor de ‘verborgen’ betekenis van de woorden van […]

Actie Kerkbalans gestart in onze parochie, bankbetalingen zijn veilig

U hebt hiervoor een folder per post ontvangen en onder […]